لمونځ 517

د جمعې د لمانځه صحيح وخت پوښتنه: موږ له يو امام مسجد څخه اورېدلي دي چې د جمعې په ورځ زوال نه وي، نو جمعه د لمر له لوېدو (زوال) مخکې هم ادا کېدای شي. آيا دا خبره سمه ده؟ که د زوال وخت د جمعې په ورځ ۱۲:۳۸ وي او امام ۱۲:۳۰ بجې خطبه شروع کوي، نو آيا په دې مسجد کې د خطبې نه مخکې سنتونه لوستل روا دي که نه؟ او آيا دا دومره ژر د خطبې شروع کول شرعاً صحيح دي؟ د فتویٰ تفصيلي ځواب: د جمعې د لمانځه وخت د زوال آفتاب (يعنې د لمر د نيمايي له پاسه د تېرېدو) نه وروسته شروع کېږي، ځکه چې جمعه د ظُهر لمونځ ځای نيسي. دا قول د امام مالک، امام شافعي، امام ابو حنيفه، امام بخاري او د جملې د صحابه کرامو، تابعينو، او محدثينو له ډلې د ډېری علماوو قول دی – رحمهم الله اجمعين. د احاديثو دلائل: حضرت انس بن مالک رضی الله عنه وايي: > “بېشکه رسول الله ﷺ به د جمعې لمونځ هغه وخت ادا کاوه کله چې لمر ډوبېده (زوال شوی و).” صحيح البخاري، کتاب الجمعه، باب وقت الجمعه اذا زالت الشمس (حدیث 904) امام بخاري رحمۃ الله عليه فرمايي: > د همدې معنا روايتونه د عمر بن الخطاب، علي بن ابي طالب، نعمان بن بشير، او عمرو بن حريث رضی الله عنهم نه هم نقل شوي دي. د علماوو اقوال: علامه عبيدالله مبارکپوري رحمه الله وايي: > دا حديث د جُمهور علماوو لپاره ښکاره دليل دی چې د جمعې د لمانځه اول وخت هغه دی کله چې لمر زوال وکړي، يعنې د ظُهر وخت. جمعه بايد له زوال وروسته ادا شي. همدارنګه د سلمه بن الاكوع رضی الله عنه حديث هم دا معنا څرګندوي، چې وايي: “موږ د رسول الله ﷺ سره جمعه د لمر له زوال وروسته ادا کوله، بيا به مو د لمر له تودوخې نه ځانونه پناه کول.” رواه مسلم مرعاة المفاتيح (۴/۴۸۷) د مخالفينو د دلائلو جائزه: هغه څوک چې د زوال نه مخکې د جمعې د لمانځه قائل دي، د هغوی دلائل تر څېړنې وروسته څرګنديږي چې: > زوال نه مخکې د جمعې د لمانځه لپاره هيڅ صحيح او صريح حديث نشته. نو د جُمهور علماوو قول د رجحان او ترجيح وړ دی. شيخ مبارکپوري د ترمذي په شرح کې فرمايي: > “ظاهراً او د اعتبار وړ خبره دا ده چې جمعه له زوال وروسته مشروعه ده. له زوال نه مخکې د جمعې د جواز په اړه هېڅ صحيح صريح حديث نشته.” مرعاة المفاتيح (۴/۴۹۰) تحفة الاحوذي (۳/۳۷، طبع بیروت) د امام ترمذي قول: امام ترمذي رحمه الله عليه د ابواب الجمعه په “باب ما جاء فی وقت الجمعه” کې وايي: > “اکثر اهل علم پر دې متفق دي چې د جمعې د لمانځه وخت هغه مهال شروع کېږي کله چې لمر زوال وکړي، لکه د ظُهر وخت. دا قول د امام شافعي، امام احمد، او امام اسحاق بن راهويه رحمهم الله دی.” نو راجح او صحيح خبره دا ده چې د جمعې لمونځ بايد د زوال وروسته ادا شي. زوال نه مخکې د جمعې ادا کول شرعاً صحيح نه دي، ځکه چې د سنت او صحيح حديث له مخې يې بنسټ نشته. د خطبې نه مخکې سنتونه: کله چې څوک مسجد ته داخل شي، نو د تحية المسجد دوه رکعته سنتونه دې ادا کړي، او دا سنت د هر وخت لپاره مشروع دي، يعنې کله چې مسجد ته داخل شې، د ناستې نه مخکې دوه رکعته وکړه. په دې اړه احاديث صحيح او صريح دي. --- د خطبې وخت په مثال کې: که د زوال وخت ۱۲:۳۸ وي، نو د امام لپاره دا روا نه ده چې ۱۲:۳۰ بجې (زوال نه مخکې) خطبه پيل کړي. بلکې بايد زوال له تېرېدو وروسته خطبه پيل شي، او بيا جمعه ادا شي. نو د پورته ذکر شوې مسجد طرز عمل غير صحيح دی، او سنتونه به هم د زوال وروسته، خطبې نه مخکې ادا کېږي. ---